De Nederlandse Kafka-kring

Nieuws

N.B. Klik op de afbeeldingen voor een grotere weergave

Kafka & Goncourt

Op 8 november 1911 noteerde Kafka in zijn dagboek over een werkneemster bij zijn zwager Karl Hermann:

‘Die Contoristin bei Karl erinnerte mich an die Darstellerin der Manette Salomon im Odeon in Paris vor 1 1/2 Jahren. Zumindest wenn sie saß. Ein weicher mehr breiter als hoher von wolligem Stoff gedrückter Busen. Ein bis zum Mund breites, dann aber schnell sich verschmälerndes Gesicht. In einer glatten Frisur vernachlässigte natürliche Locken. Eifer und Ruhe in einem starken Körper. Die Erinnerung verstärkte sich, wie ich jetzt merke auch daran, daß sie fest arbeitete [an ihrer Schreibmaschine flogen die Stäbchen (Oliversystem) wie die Stricknadeln in alter Zeit] auch hin und her gieng, aber kaum paar Worte in einer halben Stunde sprach, als halte sie Manette Salomon in sich.’

BarjacInderdaad hadden hij en vriend Max Brod in oktober 1910 in het Parijse Théâtre d’Odéon een voorstelling gezien van Edmond de Goncourts toneelstuk Manette Salomon. De titelrol werd gespeeld door Madeleine Barjac.
Van de basis voor dit toneelstuk, de gelijknamige roman over kunst, hartstocht en onvermogen, is eind 2016 een vertaling van Anneke Pijnappel bij uitgeverij Voetnoot verschenen.

(Foto uit: H. Binder, Kafka in Paris (Langen Müller, 1999), p. 95)

Oprichter Hans-Richard Eyl overleden

eyl-1992Op 15 december 2016 is in Jeruzalem een der oprichters van de Kafka-Kring, mr. Hans-Richard Eyl (* 1926), overleden. Hij maakte deel uit van het kleine groepje (zie foto) dat in 1992 de plannen voor de Kring smeedde, waarna hij, de jurist, naar de notaris stapte om de statuten te regelen. In de jaren sindsdien heeft hij enkele lezingen gehouden bij Kring-symposia en bovendien bijgedragen aan het Kafka-Katern, met name de in 1995 gestarte serie ‘Biographia literaria’ over door Kafka gelezen en genoemde boeken, die bij de elfde aflevering in 2002 zou stoppen. In 1999 was hij, inmiddels verhuisd naar Israël, initiator van een internationaal Kafka-congres in Jeruzalem en Beer Sheva, dat het nog immer interessante thema ‘Ich bin Ende oder Anfang’: Kafka, Zionism and Beyond belichtte. Daarnaast was hij een gedreven verzamelaar van Kafka’s werk.
Niet zo bekend is dat Eyl in 1966 de advokaat van Gerard van het Reve was in het befaamde ‘ezelproces’; de briefwisseling met de schrijver uit die tijd heeft hij zorgvuldig bewaard. (Nop Maas kon er gebruik van maken in zijn driedelige Kroniek van een schuldig leven, deel 2. Zie ook foto.) Als jurist was Eyl gespecialiseerd in het internationaal zakenrecht met kantoren in Amsterdam en Brussel.
Van de oprichters van het eerste uur gingen Herman Verhaar en Erik Mossel Hans voor.

Rob Riemen & Kafka

In het artikel over Rob Riemen, directeur van het Nexus Instituut (Tilburg) en bestrijder van de banalisering der Europese cultuur, in de Volkskrant van 3-11-2016 staat een foto van hem waarop hij zijn boekenkast bestijgt. De oplettende lezer ziet natuurlijk dat hij in zijn hand houdt… de kritische editie van Briefe 1914-1917 van Kafka. Over Europese cultuur gesproken…
riemen

Pieter Steinz †: Kafka ‘invloedrijkst’
Onlangs, op 29 augustus 2016, overleed de medewerker literatuur van NRC Handelsblad Pieter Steinz. De Kafka-Kring herdenkt hem met eerbied en dank, want in 2002 concludeerde hij aan het eind van zijn artikelenserie ‘De wereldliteratuur in 52 weekends’ dat niet Fjodor M. Dostojewski maar diens bewonderaar Franz Kafka de ‘invloedrijkste prozaschrijver uit de wereldliteratuur’ is (met de nadruk op ‘is’). Die conclusie verdient ook op deze plaats weer eens vermeld en benadrukt te worden. Verrassend daarbij is dat Steinz niet Der Prozess maar Das Schloss centraal stelde.

img005  img007

In deze artikelenserie komt Kafka’s werk op vele momenten voor als invloedsfactor of als leesadvies: bij Dickens’ Bleak House, Kundera’s De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, García Marquez’ Honderd jaar eenzaamheid, Saul Bellows Herzog, Vestdijks De kellner en de levenden, Kellendonks Mystiek Lichaam (met de titel ‘De zaak Frans K.’) en Nabokovs Lolita.
In 2005 keerde Kafka terug in Steinz’ nieuwe serie ‘De literaire X-factor’, nu met De gedaanteverwisseling. En hij ontbrak natuurlijk niet in Steinz’ monumentale Lezen &tcetera. Gids voor de wereldliteratuur uit 2003, waar Das Schloss opnieuw centraal staat.
In zijn artikelenserie ‘Lezen met ALS’ – de ziekte waaraan hij leed en stierf – koos Steinz Kafka’s ‘Ein Hungerkünstler’ als zijn op dat moment favoriete verhaal: ‘Een hongerkunstenaar ben ik niet, maar ik ben wel een verdienstelijk afvaller. Binnen negen maanden raakte ik 22 kilo kwijt, meer dan een kwart van mijn gewicht – in de eerste plaats omdat mijn spierweefsel wegteert, daarnaast omdat het eten me niet smaakt [net als Kafka’s hongerkunstenaar, dat dus wel] en ik onpasselijk word van brood, koffie, wijn en nog honderd dingen die ik vroeger heerlijk vond.’ (NRC Handelsblad, 12-4-2014)

3-9-2016

Verkeerde Kafka
img003In 1977 stond er in een Nederlandse, helaas onbekende krant een recensie van Marcel Reich-Ranicki’s boek Nachprüfung door Jo Weijel onder de titel ‘De menselijke zwakheden van Duitse schrijvers’. Daarboven prijkten foto’s van Dürrenmatt, Thomas Mann en Kafka. Maar… dat is Kafka absoluut niet! Wie dan wel? Heeft iemand enig idee? Het verlossende antwoord zullen we zeker publiceren.

3-9-2016

 

 

DEFINITIEF: Kafka-manuscripten naar Nationale Bibliotheek van Israël

De Britse krant The Guardian bericht vandaag, 8 augustus 2016:

Franz Kafka literary legal battle ends as Israel’s high court rules in favor of library
Country’s supreme court rules manuscripts are the national library’s property
Estate’s heirs must hand over documents, which include unpublished writings

An Israeli court has awarded a rare collection of Franz Kafka’s manuscripts to the country’s national library, ending a long legal battle worthy of one of the Prague-born writer’s complex stories.
The judgment, published on Wednesday, ordered Tel Aviv resident Eva Hoffe to hand all the papers in her possession to the National Library of Israel.
Kafka died in 1924, with most of his work published after his death.
The author of “The Metamorphosis”, who wrote in German, entrusted his manuscripts and works to his friend, Max Brod, and instructed him to burn them after his passing.
But Brod did not honour Kafka’s wishes, and took the papers with him to Palestine when he fled Nazi persecution in 1939.
Brod, who died in 1968, bequeathed the Kafka collection, including unpublished writings, to his secretary, Esther Hoffe. She was to “publish his work and ensure after her death that his literary estate be placed for safekeeping in a suitable institution,” the court record showed.
In 1973, after word got out that Hoffe had offered Kafka manuscripts for auction overseas, Israel’s attorney general warned her that, “according to Brod’s will, she must not dispose of any of the documents.”
When Esther Hoffe died in 2007, the collection passed to her two daughters, one of whom has also since died.
The pair started legal proceedings in 2008 claiming that the papers belonged to them.
In 2012, a court rejected the claim and, in this week’s 62-page ruling, the Tel Aviv district court upheld that decision, rejecting an appeal by Eva Hoffe, the surviving daughter.
It accepted the library’s argument that “Brod’s last wish was that his life’s work, his material legacy, should be entrusted in its entirety to public archives.”
It said the Hoffe family kept the bulk of the collection locked away in bank safety deposit boxes and had sold parts of it to the highest bidder.
Some of Kafka’s writings ended up in the collection of the German Literature Archive in Marbach.
The Israeli national library says it will eventually post the collection online.

Brod aan Hoffe 1952

Brief van Brod aan Hoffe over nalatenschap, 1952

 

 

 

InvenatrislijstLijst van deel van Kafka’s nalatenschap

(Illustraties uit Die Zeit, 19-11-2009, toegevoegd door Kafka-Kring)

Kafka-Cahier 4: Kafka’s jeugd

KC 4Kafka’s jeugd: schrijverschap & jodendom (Kafka-Cahier 4) met de lezingen van oktober 2015 is verschenen! Onze donateurs hebben het boekje al ontvangen. Tot eind van het jaar krijgen nieuwe donateurs Kafka-Cahier 4 eveneens. Voor anderen is het bij het secretariaat te bestellen voor € 6,50 (inclusief verzendkosten binnenland). – Zie ook onder Boekpublicaties.
Kafka-Cahier 4 bevat de lezingen die Reiner Stach en Leo Frijda vorig jaar oktober hebben gehouden tijdens het symposium van de Kring over Kafka’s jeugd. Reiner Stach besprak de vraag of in de vroege jaren van Kafka de sporen van zijn latere schrijverschap al zichtbaar zijn en Leo Frijda ging in op de vraag hoe het jodendom dat Kafka in zijn jeugd heeft leren kennen, doorwerkt in zijn latere jaren.

Kafka een ‘Hongaars schrijver’?

De Volksuniversiteit Utrecht biedt een cursus ‘Kafka lezen: filosofie en literatuur’ aan. Docent is sociaal-politiek filosoof Rogiér Cenin, maar ooit begonnen aan wis- en natuurkunde en nu werkzaam als ervaringsdeskundige begeleider bij een GGZ-instelling, waar hij levensfilosofie in de praktijk brengt. Kafka’s werk benadert hij vanuit de existentialistische hoek, wat nogal gedateerd aandoet (dat gebeurde al rond 1950), de sociaal-politieke filosofie zou een veel interessantere invalshoek kunnen zijn. Hoe dan ook, een onbegrijpelijke misstap is zijn betiteling van Kafka als ‘Hongaars schrijver’! Hoe komt hij daarbij? Kafka is weliswaar in de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie geboren en stierf in Tsjechoslowakije (over gedaanteverwisseling gesproken!), en bezocht tussentijds een paar maal Hongarije, maar dat alles maakt hem nog niet tot een Hongaar. Ben benieuwd naar de inhoud van de cursus…. – N.B.

Kafka Hongaar?(tekst kan helaas niet groter)

18-7-2016

De Gedaanteverwisseling zomerliteratuur?

De van oorsprong Iraanse dichter-schrijver Rodaan Al Galidi beveelt in de Volkskrantbijlage V Zomer van 16 juli jl. De Gedaanteverwisseling aan als literatuur voor ‘deze zomer’, ook ter herlezing. ‘Altijd wanneer ik het ter hand neem, merk ik hoe ik ben veranderd – en hoe ik blijf veranderen, sinds ik het voor de eerste keer las, als puber, in het Arabisch. Alsof ik een oude foto van mezelf bekijk. […] Het is een novelle – ongeveer 200 gram weegt het en gaat dus gemakkelijk mee in de vakantiekoffer – maar des te diepzinniger. […] De gedaanteverwisseling […] is zó magisch, zó geweldig – en zó on-Hollands. […] Wanneer ik op reis ben en slaap in een smoezelig hotel met vieze bedden, denk ik aan [Gregor Samsa]. Een slecht hotel is lang niet zo erg als wat [hem] is overkomen.’ Een prachtige aanbeveling!
Welke Arabische vertaling?, vraag ik me dan meteen af. Zou het de Iraanse vertaling van Sadeq Hedayat (1903-1951) uit 1950 zijn, die deze samen met Hasan Qaemian vanuit het Frans maakte? Hedayats vertaalde overigens eerder ook Vor dem Gesetz en In der Strafkolonie. Zijn laatste boek was Boodschap van Kafka (1948), in 2006 in Nederlandse vertaling verschenen.
Waarom speciaal voor déze zomer wordt me echter niet duidelijk. Of zeur ik? Het boek lijkt me voor elke zomer en eigenlijk elk seizoen geschikt. Voor een zomer misschien toch meer, omdat dan de huid van de witte lezer een gedaanteverwisseling kan ondergaan van wit naar bruin. – N.B.

Galidi(tekst kan helaas niet groter)

18-7-2016

Kafka-Kring op Internet al sinds 1995!

Begin jaren negentig, rond het geboortejaar 1992 van de Kafka-Kring dus, werd het internet in Nederland geïntroduceerd. Begin 1994 werd in Amsterdam aan de hand van de stad-metafoor de ‘website’ De Digitale Stad (DDS) opgezet, waar individuele en collectieve gebuikers een ‘huis’ konden bemannen. Namens de Kafka-Kring was ik er als de kippen bij om ook zo’n ‘huis’ te bemachtigen en augustus 1995 was het zover: <http://huizen.dds.nl/~nfkk/>. Hulp kreeg ik van mijn toen 16-jarige zoon Stijn (nu werkzaam bij een innovatie-groep voor de online-verkoop van Albert Heyn – jong geleerd…).
Je kon een ‘huis’ reserveren door een ‘spijker’ in te slaan, vervolgens kon je dat vullen. Het was dringen op die website, dus je moest je ‘huis’ goed bewaken. Mijn aandacht verslapte (of ik betaalde niet op tijd, tenminste, als het niet gratis was, dat weet ik niet meer) en een ander kraakte het Kring-’huis’. Later kon ik het terugveroveren.
Deze innovatie werd uiteraard met trots gemeld in het toen nog bestaande Kafka-Katern (sept. 1995), mét screendump van de homepage:

Kring op internet 1    Kring op internet 2

Tot mijn stomme verbazing leverde dit vrijwel onmiddellijk een verzoek om informatie op uit… Madison, Wisconsin, USA!
Op een gegeven moment verdween DDS en een paar jaar later kreeg de Kring haar eigen website met dit menu:

map           dedigitalestedeling2006

Ik haal deze herinneringen op, omdat in de Volkskrant van 4 juli 2016 wordt bericht dat studenten van de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit DDS van toen hebben kunnen ‘opgraven’ uit een oude backup van 10 gigabite op een bijna ontoegankelijke harddisk. Ik ben benieuwd of het ‘huis’ van de Kring er ook op staat.
Googlend naar DDS vond ik ook de scan van het boekje De Digitale Stedeling uit 1996 over DDS. En tot mijn verrassing daarin ook twee pagina’s over… ‘Kafka in Cyberspace’, over de Kafka-Kring in DDS dus, geschreven door Marie-José Klaver (zie boven rechts). Ik kan me het contact met haar in die tijd nog wel herinneren. – Niels Bokhove, 4-7-2016.

Kurt Krolop †

krolop_kurtNaar ons alweer enige tijd geleden ter ore kwam overleed op dinsdag 22 maart jl. in Praag de Kafka-kenner (en niet alleen dat!) Kurt Krolop op 85-jarige leeftijd. Hij was bekend als hoogleraar germanistiek aan de Karels-Universiteit in Praag en als voorzitter van het Tsjechische Franz Kafka-Genootschap (Společnost Franze Kafky).

Kurt Krolop, geboren in 1930 in het Noord-Boheemse Kravaře v Čechách, werd na een loopbaan als docent en onderzoeker in Praag in 1968 naar de DDR ‘verbannen’, waar hij werkte in Berlijn en Weimar. Na de ‘zijden revolutie’ mocht hij terugkeren naar Praag en naar de Karels-Universiteit.

Veel van zijn publicaties betreffen de Praags-Duitse literatuur en dan in het bijzonder Kafka. Maar die niet alleen, ook Franz Werfel, Ernst Weiß en bovendien Karl Kraus hadden zijn interesse. Hij woonde het beroemde Kafka-kongres Franz Kafka aus Prager Sicht in Liblice in 1963 bij, waar een poging werd gedaan om Kafka’s werk acceptabel voor Oost-Europa te maken, maar hield er geen lezing. Befaamd en baanbrekend is zijn studie ‘Zur Geschichte und Vorgeschichte der Prager deutschen Literatur des “expressionistischen Jahrzehnts”’ in de even befaamde kongresbundel Weltfreunde uit 1967. Zijn speurzin blijkt wel heel pregnant uit het artikel ‘Zu den Erinnerungen Anna Lichtensterns an Franz Kafka’ uit 1968, waarin hij, compleet met tabellen, letterlijk elk Praags detail heeft nagegaan; Lichtenstern woonde rond 1910 in hetzelfde pand als de familie Kafka, Niklasstraße 36, en ontmoette hem vaak in de lift. Bij zijn 75ste verjaardag in 2005 werden deze en vele andere studies verzameld in een erebundel voor hem: Studien zur Prager deutschen Literatur. De vrucht van zijn jarenlange Karl Kraus-onderzoek was in 1994 de bundel Reflexionen der Fackel. Neue Studien über Karl Kraus. Naar hem werd vorig jaar de ‘Kurt Krolop Forschungsstelle für deutsch-böhmische Literatur’ in Praag genoemd.

Kurt Krolop nam vrijwel altijd deel aan de tweejaarlijkse symposia van de Österreichische Franz Kafka-Gesellschaft in Klosterneuburg boven Wenen tussen 1983 en 1995. Hij was hier een graag geziene gast, niet alleen vanwege zijn altijd interessante lezingen, maar ook vanwege de anecdotes die hij tijdens de minstens even belangrijke informele bijeenkomsten daaromheen — d.w.z. in de buurt van een bar, met name in Hotel Anker — wist te vertellen. Zijn aanstekelijke hoge lach zal ik niet gauw vergeten. De laatste keer dat ik hem sprak was bij de uitreiking van de Kafka-prijs aan Václav Havel in 2010. Hij was toen net hersteld van een hersenbloeding en kon alleen met zijn linkerhand de hand schudden. Maar lachen kon hij nog steeds. Een beminnelijk mens. – Niels Bokhove.

(Foto Kurt Krolop: Thomas Kirschner)

Krolop - Studien      Krolop Kraus

 

20-6-2016

Teeken bewerkt Kafka-foto’s

Toon TeekenIn het Maastrichtse Bonnefantenmuseum is nog tot eind februari 2016 de tentoonstelling Fotoboeken 1968-2015 & recent werk van Toon Teeken te zien. In een van de fotoboeken staan twee kleurig bewerkte foto’s van Kafka: de ene als 13-jarige gymnasiast, parmantig met de hand in de jaszak, en de ander voor zijn huis aan de Altstädter Ring (die je niet kan zien). Wat precies de bedoeling van die bewerking is, wordt niet meteen duidelijk.

11-2-2016

Kafka-vertaalster Gerda Meijerink overleden

MeijerinkOp de eennalaatste dag van 2015 overleed de germaniste én Kafka-vertaalster Gerda Meijerink op 76-jarige leeftijd. Sinds minstens 1995 werkte zij samen met Willem van Toorn aan de vertaling van de kritische editie van Kafka’s werk, uit te geven door Querido. Bij sommige vertalingen was zij ‘leading’: Brief aan vader (1999) en De gedaanteverwisseling (2001), bij de andere Van Toorn: Amerika (Der Verschollene) (1995) en Het slot (1997). Haar partner, Maxim Februari oftewel Max Drenth [von Februar], schreef onder haar toenmalige naam Marjolijn Februari een nawoord bij de achttiende druk van Kafka’s Verzameld werk in 2008.

BrV

Uitgaven van 1999 en 2003

Ged-verw

Uitgaven van 2001 en 2003

 

 

Josef K. komt uit Erfstadt?

‘De Oudejaarsnacht in de Dom is ten einde. Jozef K. uit Erfstadt en zijn vrouw verlaten de kerk en komen terecht in een mensenzee waar het vuurwerk in het rond vliegt. Vanwege de grimmige sfeer willen ze Keulen zo snel mogelijk verlaten.’ Lijkt bijna een citaat uit Kafka’s Der Prozess of uit een onbekend vervolg daarop: Josef K., eindelijk getrouwd met Leni, de secretaresse van zijn advokaat, verlaat de Praagse Vitusdom. Maar nee, het staat in een reconstructie van de ellendige eindejaarswisseling in Keulen (NRC Handelsblad, 9-1-2016).

Kafka’s jeugd — goede lezingen en goede opkomst

Kafka-Kring-bijeenkomst, Goethe-Institut Amsterdam, 7 oktober 2015

P1040843 inloop klEen volle zaal — pakweg 90 mensen! — mochten we verwelkomen bij de avond over ‘Kafka’s jeugd’ in het Amsterdamse Goethe-Institut op 7 oktober jl.. Twee lezingen en een voordracht stonden er voor hen op het programma. Naar aanleiding van de verschijning van het afsluitende deel over Kafka’s jonge jaren van Reiner Stachs grote Kafka-biografie wilden we een avond speciaal aan die vroege periode wijden en het belang daarvan voor Kafka’s latere schrijverschap en de beleving van zijn joodse komaf.

Reiner Stach constateerde in zijn lezing dat in het werk van de vroege Kafka al motieven en metaforen voorkomen — kever, slot, e.d. —, die we terugzien in zijn latere werk. Maar hij moest wel concluderen dat deze beelden toen nogal onuitgewerkt waren en geïsoleerd voorkwamen, terwijl ze later pas echt uitgerijpt optreden: Die Verwandlung, Das Schloß.

Kafka’s joodse herkomst was het onderwerp van Leo Frijda, m.n. columnist op de website van Crescas. Hij liet zien hoe Kafka zich afwendde van het het geassimileerde jodendom van zijn ouders, waar hij nogal kritisch tegenover stond, naar een interesse voor een authentieker jodendom, dat hij vond bij een jiddische toneelgroep. Hij ging zelfs Hebreeuws leren, maar was geen aanhanger van het zionisme.

Teksten van Kafka zelf over het schrijven en de jeugd, over jeugd in zijn fictie en over het jodendom bracht acteur-theatermaker Boris van den Wijngaard bezield over het voetlicht.

De avond werd afgesloten met een vragenkwartiertje — o.a. hoe kwam Stach ertoe deze biografie te schrijven?, wat vindt men van het begrip ‘kafkaësk’?, wat zou Stach aan Kafka vragen als hij hem tegenkwam? (antwoord: wat vond hij werkelijk van Brods werk) — en een druk bezochte en levendige nadronk. Na afloop werd er druk gesigneerd.

Wij hopen ook u een volgende keer te kunnen begroeten.

Met dank aan het Goethe-Institut voor de goede en prettige samenwerking. Beide lezingen zullen binnenkort gebundeld in de Kafka-Cahier-reeks verschijnen en alleen voor donateurs beschikbaar zijn.

Boven: links Boris van den Wijngaard, rechts vragenkwartiertje; onder: Leo Frijda en Reiner Stach signeren (foto’s: Mohana van den Kroonenberg)

P1040855 Boris kl   P1040865 vragen kl

 

 

 

P1040878 leo sign kl  P1040873 reiner sign kl

 

Gregor Samsa een pissebed?

Al decennia lang wordt er gediscussieerd over de vraag wat voor dier Gregor Samsa, de droevige figuur in Kafka’s Die Verwandlung, nu eigenlijk is. Kafka zelf gaf de volgende beschrijving: ‘ein ungeheuerer Ungeziefer […]. Er lag auf seinem panzerartig harten Rücken und sah, wenn er den Kopf ein wenig hob, seinen gewölbten, braunen, von bogenförmigen Versteifungen geteilten Bauch, auf dessen Höhe sich die Bettdecke, zum gänzlichen Niedergleiten bereit, kaum noch erhalten konnte. Seine vielen, im Vergleich zu seinem sonstigen Umfang kläglich dünnen Beine flimmerten ihm hilflos vor den Augen.’ Kafka zelf benadrukte in 1915 in een brief aan zijn uitgever: ‘Das Insekt selbst kann nicht gezeichnet werden. Es kann aber nicht einmal von der Ferne aus gezeigt werden.’  Het bestond alleen in zijn verbeelding, en hopelijk ook in dat van de lezer. Desondanks is het sindsdien ontelbare malen ter illustratie van de novelle getekend.

De meest wilde identificaties kwamen boven: bedwants (Cimex lectularius), Egyptische scarabee (Scarabaeus sacer), mestkever (Geotrupes stercorarius), doodskever (Necrosphorus), kakkerlak (Tinea), meelkever (Tenebrio molitor), het product van een transformatie van vlinder via reuzenslang(!) tot mestkever, enzovoort. Kafka zelf had het ooit over een ‘Schwarzkäfer’ (Tenebrio) en in zijn vroege verhaal ‘Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande’ komt de ‘Hirschkäfer oder Maikäfer’, dus vliegend hert of meikever (Lucanus servus of Melolontha vulgaris), al voor. Kafka-expert Hartmut Binder wijdde er in zijn kloeke monografie Kafkas ‘Verwandlung’. Entstehung – Deutung – Wirkung (2004) dertien bladzijden aan.

Bioloog Midas Dekkers komt nu in zijn boek De thigmofiel (mooi woord voor een geborgenheidsstrever; uitg. Atlas Contact, 2015) tot de conclusie dat al deze toewijzingen niet kloppen. Het gaat niet om welke kever dan ook, niet om een insect maar om een pissebed! Samsa heeft namelijk veel pootjes en insecten hebben er maar zes. Na zijn dood is Samsa’s lijk ‘vollständig flach und trocken’, terwijl dode insecten dan hun gepantserde vorm behouden. De pissebed (Oniscus) is geen insect maar familie van de kreeftachtigen.

Kende Kafka de ‘Assel’ of ‘Kellerassel’? Komt hij ergens in zijn teksten, fictie en non-fictie, voor? Voorzover ik heb kunnen nagaan: nee. Oordeelt uzelf of Dekkers gelijk heeft.

Achtereenvolgens: bedwants, scarabee, mestkever, doodskever, kakkerlak, meelkever, Schwarzkäfer, vliegend hert, meikever, pissebed.

bedwantsscarabeemestkever

doodskeverkakkerlakmeelkever

schwarzkäfervliegend hertmeikever

pissebed

 

Kafka over eten

Haar artikel ‘”De geur van koffie”. Hoe koffie ruikt? Lekker. Naar koffie’ in NRC Handelsblad van 19 juni 2015 besluit Marjoleine de Vos met deze volgens haar ‘memorabele geweldige zin’ van Kafka:

‘We aten iets wat ongelukkigerwijze niet van ons bord zou verdwijnen voor we het hadden doorgeslikt.’

Waar komt deze zin vandaan? Pas na lang en slim zoeken vonden we het. Het bleek nogal aangepast, maar komt uit Kafka’s brief aan Milena Jesenská van 31 juli 1920:

‘Ich kam nachhause, sah im Dunkel auf dem Schreibtisch den unerwarteten Brief, überflog ihn, wurde immerfort zum Nachtmahl gerufen, aß irgendetwas, das leider nicht anders vom Teller verschwinden wollte als dadurch dass man es hinunterschluckte, las dann den Brief gründlich…’

Ook weer opgelost!

Laatste nieuws over Kafka-proces in Israël

Bericht in de Volkskrant van 9-7-2015:
img211
Zie het uitvoeriger artikel in het Iraëlische dagblad Haaretz.

Volg Kafka op twitter!

Alexander van Kesteren, ex-bestuurslid van de Kafka-Kring, en zijn vriendin Marieke van Ommeren kiezen sinds 3 juni – Kafka’s sterfdag – 2015 zo mogelijk elke dag een citaat uit Kafka’s werk uit en zetten dat op Twitter. Alexander zoekt de Duitse versie, Marieke voegt daar de Nederlandse vertaling aan toe. Volg hun tweets op https://twitter.com/franzkafkakring.

Eindelijk afbeelding van Kafka’s eerste woning in Berlijn

In het literair-historisch tijdschrift De Parelduiker, in nr. 2 van dit jaar, meldt Hans Olink dat enkele jaren geleden een oude ansichtkaart is ontdekt met daarop het pand Miquelstraße 8 in Berlijn, waar Kafka tussen 26 september en 15 november 1923 heeft gewoond. Het was de eerste van zijn drie woningen in Berlijn. Tot nu toe was daarvan geen afbeelding bekend, bovendien is het pand in de Tweede Wereldoorlog verwoest. De straat heet nu Muthesiusstraße, het pand stond op de hoek met de Rothenburghstraße in de wijk Steglitz. Dit adres heeft een speciale betekenis, omdat Kafka’s moeizame verhouding met de hospita, mevrouw Hermann, de aanleiding was voor zijn verhaal ‘Eine kleine Frau’.

Wat Olink niet vermeldt is dat de foto in 2012 is ontdekt door Sarah Mondegrin tijdens een literaire wandeling door de wijk. Ze deed verslag van haar vondst in het Berlijnse dagblad Der Tagesspiegel van 2 december 2012. Een wijd verbreid misverstand is het dat hij hier al met zijn levensgezellin Dora Diamant samenwoonde. Zijzelf woonde op wisselende adressen elders — bij vrienden in Berlin-Mitte of in een joods weeshuis in Charlottenburg – en pendelde vandaar dagelijks naar Kafka’s flatje. Pas op 1 februari 1924 zouden zij samen intrekken in een klein appartement in het huis Heidestraße 25/26 (nu Busseallee 7/9) in Berlin-Zehlendorf, dat een aantal jaren geleden is gesloopt. Tussendoor woonde Kafka op Grunewaldstraße 13, ook in Steglitz.

Miquelstrasse 8

Kafka woonde in de erker driehoog van het hoekhuis links. (De foto is uit 1909 en niet uit 1923, zoals Olink vermeldt.)

(18-5-2015)

Mason Currey, Daily Rituals. How artists work. 

Currey onderzocht de dagelijkse rituelen van beroemde schrijvers en creatieven. Daily Rituals is nu ook verkrijgbaar in Nederlandse vertaling, aangevuld met de rituelen van Nederlandse schrijvers en kunstenaars geschreven door Eva Hoeke, Maven Publishing, €16,50.

Schermafbeelding 2015-03-03 om 11.46.23

Boekpresentatie van Leo Frijda’s Op het balkon van de elektrische tram

Balkon FrijdaGraag melden wij de presentatie van het boek Op het balkon van de elektrische tram (uitg. Amphora Books) van Leo Frijda op 2 maart a.s.. Het betreft de bundeling van een aantal columns voor een educatieve website.

Professor Reinier Munk zal spreken over Walter Benjamin in relatie tot Kafka. Leo Frijda reikt het eerste exemplaar van zijn boek uit aan Hans Georg Thönges, de nieuwe directeur van het Goethe-Institut. Muzikale omlijsting door Myrthe Helder. Het programma is mede georganiseerd door het Joods educatief centrum Crescas. Plaats & tijd van handeling: Goethe-Institut, Herengracht 470, Amsterdam, op 2 maart 2015, 16-18 u., inloop 15.30 u..

Kafkaportrettist Ralph Prins †

Prins RVeel meer nog dan Peter Pontiac was de tekenaar, grafisch ontwerper, fotograaf en schilder Ralph Prins (* 1926), die 23 januari overleed, een Kafka-portrettist. Negen verschillende Kafka-portretten telden we. ‘Ik ben betoverd door zijn schrijven. Zijn werk heeft diepe sporen in mij nagelaten. […] Hoe zou je Kafka tekenen als hij voor je zou poseren’, zei hij in 1987 in een interview. Het is veelzeggend dat het affiche voor een tentoonstelling van zijn portretten in de Haagse Centrale Bibliotheek in 2006 een kop van Kafka toonde.

In datzelfde jaar 2006 vertelde Prins tijdens de bijeenkomst ‘Kafka en de beeldende kunst’ van de Kafka-Kring in het Amsterdamse Goethe-Institut o.a. hoe zijn Kafka-portretten tot stand zijn gekomen. Tijdens de voorbereiding voor deze bijeenkomst bezocht ik Prins in zijn Haagse atelier. Al bladerend door zijn map met Kafka-portretten verscheurde hij enkele daarvan, omdat hij ze bij nader inzien niet goed genoeg meer vond. Ik keek ontzet toe. – Niels Bokhove

Prins-Kafka1976 klPrins:Kafka 1978Prins-Kafka1980 klPrins-Kafka1986a kl

Prins-Kafka1986b klPrins-Kafka1986c klPrins-Kafka1986dPrins-Kafka1986e

Prins-Kafka-Munniks1 kl   Nr. 1 1976, nr. 2 1980, nrs. 3-8 1986, nr. 9 1991(?)

(27-1-2015)

Pontiac (†) tekende Kafka

Op 20 januari 2015 overleed de Nederlandse striptekenaar Peter Pontiac (pseudoniem van Peter Pollmann). Voor het BoekenweekMagazine van maart 1997, getiteld Mijn God, tekende hij onderstaande illustratie: ‘God volgens Peter Pontiac’. Bovenin vereeuwigde hij Kafka, die hij laat zeggen: ‘In Zeiten von Gottlosigkeit soll man lustig sein. Das ist eine Pflicht.’

Die uitspraak is bij Kafka echter niet te vinden. Hij zou afkomstig kunnen zijn uit Also sprach Zarathustra van Friedrich Nietzsche, die rechts geportretteerd staat en ‘Also!‘ roept. Maar in dat boek – dat Kafka overigens kende – is het ook niet te vinden. Pontiac kunnen we het niet meer vragen.

Pontiac -Kafka      Pontiac -Kafka det

(22-1-2015)

Rapper Pepijn leest Kafka

Bijzondere foto in Volkskrant Magazine van 20 sept. 2014: rapper Pepijn ontdekt dat Gregor Samsa al een insect is bij het begin van Die Verwandlung. Rechts een verwijzing naar Kafka’s muizenangst…

Pepijn &Kafka

(20-9-2014)

Voltooiing van Stachs driedelige Kafka-biografie

Cover-Kafka-die-frühen-Jahre-1Onlangs is, twaalf jaar na het eerste, het derde en laatste deel van Reiner Stachs Kafka-biografie verschenen: Kafka. Die frühen Jahre. Het behandelt de periode 1883-1910 van Kafka’s leven en is dus feitelijk deel 1. Stach heeft zo lang mogelijk gewacht op de toegankelijkheid van Max Brods langzamerhand roemruchte nalatenschap in Israël, maar de procesgang daaromheen gaat zo lang duren dat hij niet langer wilde wachten. Deze nalatenschap zou juist voor m.n. Kafka’s studiejaren zeer relevant zijn. — Binnenkort volgt op deze website een recensie.

Deel 2, Kafka. Die Jahre der Entscheidungen, verscheen in 2002, en deel 3, Kafka. Die Jahre der Erkenntnis, in 2008.

Kafka. Die frühen Jahre (608 blz.) wordt officieel op 24 september 2014 gepresenteerd in de Berliner Ensemble in Berlijn m.m.v. Sigrid Löffler en Ulrich Matthes. Daarna volgen vele presentaties elders in Duitsland, o.a. – vlakbij de Nederlandse grens – in Keulen op 6 okt. en in Düsseldorf de volgende dag. Zie voor nadere gegevens Stachs website.

(17-9-2014)

Nieuwe Tsjechische Kafkapostzegel

Kafka postzegel CR 2013Naar wij nu pas ontdekten is er vorig jaar in Tsjechië een nieuwe Kafkapostzegel uitgebracht. De tweede, want we hadden al die uit 1969 met een portrettekening van Adolf Hofmeister tegen het decor van een oude ets van Praag en de Oude Joodse Begraafplaats (waar Kafka niet begraven ligt!).

Kafka postzegel CR

De nieuwe, grote (33 x 54 mm) zegel is ontworpen door Marina Richterová en Miloš Ondráček: rechts het halve gezicht van de auteur en links (natuurlijk weer) een keverachtig beest. Over de waarde van de zegel tasten we in het duister, maar die schijnt 20 Kč te zijn. De aanleiding was Kafka’s 130ste geboortedag. — Zie verder de Travel Trade Gazette van 9-7-2013 (Tsjechisch!).

(6-8-2014)

Nieuw Kafka-tijdschrift

kafka-kurier-numero-1Mei 2014 is een nieuw Duits tijdschrift gestart, geheel gewijd aan Kafka: Kafka-Kurier. Het staat onder redactie van Roland Reuß en Peter Staengle, die ook de facsimile-editie van Kafka’s werk bezorgen bij Stroemfeld Verlag. Vandaar dat het ook bij deze uitgeverij uitkomt en wel op momenten dat er voldoende kopij voorhanden is.

Uit de inhoud van Numero 1: Hartmut Binder, ‘”Ich bin der Menschen wegen auch hergekommen…”. Kafka in Stapelburg’ | Hans-Gerd Koch, ‘Ein Russe namens Sprach’ | Guido Massino, ‘Kafka macht eine lange Nase. Und was Lise Weltsch damit zu tun hat’ | Anthony Northey, ‘Zwei Fotos von Kafka’ | idem, ‘Neue Funde zum Hungerkünstler. Riccardo Sacco’.

Gezien deze auteurs en de aard van hun bijdragen zou je dit tijdschrift in zekere zin als een opvolger van wijlen het Kafka-Katern van de Kafka-Kring kunnen beschouwen.

Redactie: c/o Institut für Textkritik e.V., kafka-kurier@textkritik.de. – Prijs per stuk € 10,00, via abonnement € 8,00. Opgave: Stroemfeld Verlag, KDWolff@Stroemfeld.de. – Zie voor meer.

(16-7-2014)

Opmerkelijke relatie tussen voetbal en Kafka

SOCCER-FRIENDLY/Wie nieuwsgierig is naar een onvermoede relatie tussen voetbalsport en Kafka leze het artikel ‘Ángel di María looks like Kafka and plays like a dream’ van Karl Ove Knausgard (van The Struggle) over een Spaanse voetballer in het Amerikaanse blad The New Republic. Even naar beneden scrollen!

(17-6-2014)

Eerste Nederlandse vertaling van Babička

GrootmoederIn Kafka’s schooltijd werd de roman Babička (Grootmoeder) (1855) van de Tsjechische schrijfster Božena Němcová op Praagse Duitstalige gymnasia voor het Tsjechisch taalonderwijs gebruikt. Zo raakte de jonge Kafka voor het boek enthousiast en kende zelfs een detail als de plaats van het graf van Němcová’s echtgenoot; hij zorgde ervoor dat zijn jongere zusjes Babička voorgelezen kregen en schreef veel later dat hij “in het Tsjechisch slechts één taalmuziek, die van Božena Němcová”, kende. Babička zou zelfs een van de inspiratiebronnen voor zijn roman Das Schloß zijn geweest. Haar brieven achtte hij “onuitputtelijk voor je mensenkennis”.

In juli 2014 verscheen de eerste Nederlandse versie van Babička, vertaald door Kees Merckx en met de illustraties van Vladimír Tesař. Het eerste exemplaar werd op 15 juli aangeboden aan de ambassadeur van Tsjechië.

Initiatiefnemer tot deze uitgave is de Stichting Babička Nederland. Uitgever is Ad. Donker in Rotterdam. Prijs: €27,50. ISBN: 978 90 6100 694 7.

(16-7-2014)

Querido verlaat Singel 262

Binnenkort moet uitgeverij Querido het pand verlaten, waarin  sinds decennia de Nederlandse Kafka-vertalingen werden geproduceerd: Singel 262 in Amsterdam. Singel 262 was tevens de naam van een befaamde serie almanakjes, waarvan het deeltje van 1948 Kafka’s tekst “In de dom” bevatte.

Singel262Kafka1Singel262Kafka2

In 1947 kwam hier, toen nog bij de Amsterdamsche Boek- en Courantmij (later opgegaan in Querido), Het proces uit in de vertaling van Alice van Nahuys met inleiding van Albert Helman. In 1953 startten de uitgaven in de Salamander-reeks. Eenmalig was de witte reeks van m.n. Kafka’s dagboeken en brieven in de jaren zestig en zeventig.

SalamanderKafka1

SalamanderKafka2

(15-2-2014)

Wiebes leest Kafka

Eric Wiebes, onlangs nog Amsterdams wethouder en nu staatssecretaris én heel slim, bedacht ooit en passant nieuwe regels voor het voetbal. “Niet dat hij iets met voetbal heeft, tijdens de WK-finale van 2010 tussen Nederland en Spanje zat Wiebes Kafka te lezen.” (de Volkskrant, 4-2-2014)

(4-2-2014)

Handschrift van “Ein Traum” te koop

De Berlijnse autografenhandel J.A. Stargardt brengt op 25 en 26 maart 2014 het handschrift van Kafka’s verhaal “Ein Traum” ter veiling. Het verscheen voor het eerst in 1916 in Das jüdische Prag. Eine Sammelschrift, een uitgave van het Praags-joodse weekblad Der Selbstwehr, en hetzelfde jaar ook in Der Almanach der neuen Jugend auf das Jahr 1917. Twee jaar later nam Kafka het op in zijn bundel Ein Landarzt. Net als “Vor dem Gesetz” hoort het tot de teksten rond Der Prozess.
Ein Traum beginEin Traum slot

Het gaat vermoedelijk om het typoscript dat in november 2012 bij Christie’s in Londen werd geveild voor £ 49.250 (€ 59.900). Dit was afkomstig van Siegfried Kaznelson, redacteur van Der Selbstwehr, die het in voorjaar 1936 had verkocht aan een onbekende verzamelaar.

(2-2-2014)


Franz Kafka Video Game

Met veel ronkend proza is onlangs The Franz Kafka Videogame op internet aangekondigd – mét trailer. We citeren de eerste twee alinea’s:

“Promising “absurdity,FK Videogame” “surrealism,” and “puzzles,” a game about everyone’s favourite existentialist is set to arrive in 2014. And while details are still sparse, The Franz Kafka Videogame is one of this year’s most anticipated titles, and already winning awards.
The game is from indie game developer and comic artist mif2000, who was also responsible for Hamlet, or The Last Game Without MMORPG Features, shaders and Product Placement. Released in 2012, Hamlet won the hearts of audiences and critics in 2012. A point-and-click adventure game, Kafka is expected to follow a similar format as its predecessor.”

Veel speelplezier gewenst!

(2-2-2014)


Jacq Vogelaar †

Op 9 december 2013 overleed de schrijver Jacq Vogelaar. Een groot Kafka-bewonderaar, vandaar dit bericht op deze plaats. Dit trieste feit is al uitvoerig (nou ja, uitvoerig…) herdacht in de dagbladpers.

Proces-verbaalNergens werd vermeld dat – niet onbelangrijk in dit verband – in 1987 de door hem samengestelde bundel Proces-verbaal van Franz Kafka bij SUN verscheen met essays van Walter Benjamin, Theodor Adorno, Maurice Blanchot, Marthe Robert en Jean Starobinski. In zijn nawoord legt hij de titel uit:

Proces-verbaal van Franz Kafka, te lezen als genitivus possessivus én objectivus: als hij schrijft brengt hij zichzelf in het geding, zet hij zichzelf op het spel; hij is bovendien zelf ooggetuige van het proces van de literatuur en degene die het verloop ervan in geschrifte vastlegt. Deze dubbelzinnigheid zou wel eens de drijfveer van alle gedaanteveranderingen in Kafka’s werk kunnen zijn.”

Op deze plaats alleen een paar significante citaten, zonder verder commentaar, uit de “grootse” herdenking in De Groene Amsterdammer van 9 januari 2014, het weekblad waaraan Vogelaar ruim 40 jaar bijdroeg.

… Veel van die neezeggers heeft Vogelaar bestudeerd, aan een aantal van de belangrijkste, ik denk aan Kafka en Musil, aan Adorno en Beckett, heeft hij essays gewijd. […] Bij geen andere Nederlandse schrijver heeft de geest van Kafka’s hongerkunstenaar een zo welkom onderkomen gevonden als bij Vogelaar. … (Cyrille Offermans)

… Zijn favoriete personages, maar zo zou hij het ook niet zeggen, ik denk dat ik moet zeggen: de enige hoofdpersonen die hij zag staan, waren de neezeggers, de keldermannen, de zelfverkozen buitenstaanders, zoals die gestalte kregen bij Coetzee, Beckett, Kafka, Faulkner, Bernhard, en in zijn meest sikkeneurige vorm bij Dostojevski. […] Jacqs stuk, waarin hij ook dwarsligger Nabokov en kelderbewoner Kafka aandoet, las ik als een hommage aan het dubbelzinnige nee van de buitenstaander. … (Marja Pruis)

… Net als bij het verhaal Een hongerkunstenaar van Kafka, waar Vogelaar ook uitvoerig (en soms geestig) mee aan de haal gaat. … (Kees ’t Hart)

(jan. 2014)


‘Kafka-Gedenkraum’ in Kierling wordt heringericht

Kierking

De Österreichische Franz Kafka Gesellschaft is van plan om ter gelegenheid van de 90ste sterfdag van Kafka, 3 juni 2014, de gedenkruimte in Kierling bij Wenen volledig herinterichten. Deze ruimte bevindt zich al jaren in het gebouw van het voormalige sanatorium, waar Kafka in 1924 aan tbc overleed.

In de eerste ruimte zal Kafka’s leven gepresenteerd worden, met nadruk op zijn laatste levensmaanden hier. De tweede ruimte zal aan zijn werk gewijd zijn en is tegelijk als gehoorzaal te gebruiken.

Kafka-liefhebbers kunnen helpen door giften over te maken aan IBAN AT66 3236 7000 0000 7245, BIC RLNWATWW367.

(jan. 2014)